Bütün Hayatını Tek Günde Düzelt

Bu hafta değiştireceğin şeyler var. Geçen pazarda vardı. Peki bir gününü gerçekten durup bakmaya ayırsan nereden başlardın? Bütün hayatını tek günde düzeltmek kulağa fazla büyük geliyor.

O bir günde neyin değişebileceğine bakalım. Bir günde bütün hayatı düzeltmek bana pek inandırıcı gelmiyor. Pazar gecesi zaten kendine bir sürü söz vermişsin. Şimdi bir de pazartesiye bambaşka biri olarak uyanman mı gerekiyor?

Pazartesi bambaşka biri olarak uyanmayacaksın. Ama bir günü hayatına bakmaya ayırabilirsin. Neyi değiştirmek istiyorsun? Neden aynı yere dönüyorsun?

Sonra bunu yarın yapabileceğin somut bir işe çevirebilirsin. Önce şu soruda duralım. Değişmek istediğini söylüyorsun. Peki değiştirmediğin düzen senin için ne yapıyor?

Bir hedef seçerken genellikle sonuca bakıyoruz. Kilo vermek, iş değiştirmek, daha çok üretmek. O sonuca vardığımızda nasıl hissedeceğimizi düşünüyoruz. Peki o sonucu mümkün kılacak sıradan gün nasıl geçecek?

Bir vücut geliştirmeciyi düşün. Dışarıdan bakınca her öğünde kendini zorladığını sanabilirsin. Ama sağlıklı yemek, kurduğu düzenin alışıldık bir parçası olmuşsa her seferinde sıfırdan karar vermesi gerekmiyor. Bu hiç yorulmadığı anlamına gelmez.

Günlük tercihlerin hangi yönde kolaylaştığıyla ilgili. Bir sonuç istiyorsan onu sürdürecek yaşam tarzına da yer açman gerekiyor. Kilo vermek isteyen birinin bir bitsin şu iş, sonra hayatın tadını yeniden çıkaracağım demesi gibi. O cümlenin içinde geri dönüş planı var.

İş bitince eski hayata dönülecek. Oysa eski düzen, değiştirmek istediği sonuca katkıda bulunan şey olabilir. Kendine daha sert davranmaktan önce istediğin değişikliğin günlük hayatında nerede yaşayacağını düşünmek gerekiyor. Yoksa her hafta aynı sözü yeniden veriyorsun.

Ama insan o düzeni istediği halde kuramayabilir. Her şeyi olmak istediğin kişi gibi davranmaya bağlayınca yapamayan kişide bir eksiklik varmış gibi geliyor. Kimse isteyerek ertelemiyor. Haklısın.

Bunu kişiliğine verilmiş bir not gibi düşünmeyelim. Bir davranışın o anda ne işe yaradığına bakalım. Adler'in yaklaşımından gelen yararlı bir soru var burada. Söylediğin amaçla yaptığın şeyin hizmet ettiği amaç aynı mı?

Mesela işi bitirip paylaştığında gelecek yargıdan korunuyor olabilir misin? Bitirmediğin sürece kimse beğenmedim diyemiyor. Dışarıdan hareketsizlik gibi görünen şey içeriden bakınca bir korunma yolu olabilir. Olabilir ama herkes için mi böyle?

Bazen insan gerçekten yorgundur. Bazen gerçekten nereden başlayacağını bilmiyordur. Herkes için geçerli bir açıklama değil. Bir teşhis yerine soru olarak kullanırdım.

Ben bundan mı korunuyorum? Cevap hayır da olabilir. İş değiştirmekte de benzer bir gerilim var. Geleceği olmadığını düşündüğün bir işte kalmak bazen güvenliği ve öngörülebilirliği koruyor.

Değişmek istemekle değişmenin bedelini göze alabilmek aynı şey değil. İşte burada itirazım var. Bunu kirası, kredisi olan birine söyle. Adam güvenliği seçiyor çünkü başka seçeneği yok.

Ona derinde aslında istemiyorsun demek biraz lüks bir cümle. Kira gerçek bir sebep. Seçeneği olup da ben zaten risk alacak biri değilim diyerek kalan biriyle maddi olarak hareket alanı olmayan biri aynı durumda değil.

Sebebin gerçek mi yoksa sınamadığın bir varsayım mı? Dışarıdan biri bunu senin yerine bilemez. Seni yönlendiren hedefi görmek. Kendini suçlamak için değil, değiştirebileceğin kısmı bulmak için işe yarar.

Hedefi bir mercek gibi düşünebilirsin. Neyin peşindeysen dünyada ona yarayan şeyleri daha çok fark etmeye başlıyorsun. Yalnızca güvende kalmaya bakıyorsan yeni bir ihtimalin önce tehlikesi görünebilir.

Peki bu nasıl kilitleniyor? Çünkü insan bunu bilse bile değişmiyor. Şöyle bir döngü düşün. Bir hedefin var.

Dünyaya o hedefin gözüyle bakıyorsun. Ona yarayan şeyleri fark ediyorsun. Öğreniyorsun. Harekete geçiyorsun.

İlerlediğine dair bir geri bildirim alıyorsun. Tekrar ediyorsun. Bir süre sonra otomatik oluyor. Sonra o davranış bir cümleye dönüşüyor.

Ben şöyle biriyim. Mesela ben sabah insanı değilim. Ya da ben zaten hep son dakikacıyım. Masum görünen bu cümleleri savunmaya başladığında döngü kapanıyor.

Kendinde tutarlı kalmak istiyorsun. Kimliğin yeni hedeflerini belirliyor. Yeni hedeflerinde aynı davranışları. Son dakikacı olduğunu söyleyen biri sanki son dakikayı korumaya başlıyor.

Dikkat edeceğin yer bir davranışı kendin hakkında değişmez bir hükme çevirdiğin an. Peki bu ben şöyle biriyim cümlelerini nereden alıyoruz? Kendimiz mi uyduruyoruz? Bazıları çocukken yerleşiyor.

Ödül, ceza, uyum sağlama ihtiyacı. Ailenin de kendi ailesinden öğrendiği şeyler var. Sana çok kişisel gelen bir cümle bazen kuşaktan kuşağa taşınmış oluyor. Sonra o cümleye itiraz edilince sadece bir görüşün tartışılmıyormuş gibi hissedebiliyorsun.

Sanki sen tartışılıyorsun. Siyasi bir görüşe yapılan itirazın kişisel saldırı gibi gelmesi tanıdık bir örnek. Yani bir fikrin değiştirmek kendinden bir parçayı kaybetmek gibi gelebiliyor. Ama her sert tepkiyi de buna bağlamayalım.

Bazen kişi gerçekten söylenen şeyi itiraz ediyordur. Elbette. Başkasının ne hissettiğini dışarıdan çözdüğümüzü sanmak kolay. Bu soruyu kendimize çevirdiğimizde daha işe yarıyor. Kendim hakkında hangi cümleyi artık sınamadan savunuyorum?

Ben sabah insanı değilim dediğimde bir gözlem mi yapıyorum? Yoksa yarın denememek için bir gerekçe mi kuruyorum?

Bir de yön değiştirme tarafı var. Naval Ravikant'ın kışkırtıcı bir zeka tanımı var. Hayattan istediğini alıp alamadığına bakıyor. Ben bunu duyunca önce duruyorum.

Çünkü sonuçla yeteneği birbirine çok hızlı bağlamış oluyoruz. Hmm bu bana pek zeki olup hayattan istediğini alamayan bir sürü insan mı var? Var bunu bir zeka ölçüsü olarak alma. Ama içinden ayrı bir beceriyi çekebiliriz.

Yön bulmak ve geri bildirime göre ayar yapmak. Sibernetikteki dümen fikri gibi. Bir hedefin var, harekete geçiyorsun, nerede olduğuna bakıyorsun, hedefle karşılaştırıp yönünü düzeltiyorsun.

Rotasına dönen bir gemi ya da oda soğuyunca devreye giren termostatı düşün. Mesele hiç hata yapmamak değil, satmayı fark edebilmek. Buradan yeterince denersen her hedefe ulaşırsın. Sonucunu atlamaksa başka bir şey.

Her hedefe ulaşamayabilirsin. Hastalık var, şans var, zaman var. Vazgeçmek bazen koşulları doğru okumaktır. Bırakan herkesi yeterince istememiş ya da yeterince akıllı değil diye görmek kolaycılık.

Bence de. Hedefin mümkün olup olmadığını sorgulamak yon bulmanın bir parçası. Kendine sorabileceğin şey şu. Hatamdan bir şey öğreniyor muyum yoksa aynı duvara mı çarpıyorum?

Ben zaten beceremem dediğinde yeni bir yol denemeden cevabı vermiş oluyorsun. Ama asla bırakmam dediğinde de değişen koşulları görmezden gelebilirsin. Bir de neye ulaşmaya çalıştığını kontrol etmek var. Okul, iş, emeklilik gibi hedeflerin çoğunu hazır alıyoruz.

Hepsini reddetmek gerekmiyor. Sana ait olup olmadıklarını anlamak gerekiyor.

Peki tamam bir gün. Nerede o bir gün? Geldik. Bir günü üçe bölelim.

Sabah düşünmek, gün içinde durup fark etmek, akşam toparlamak. Sabah için kalem kağıt ve 15 ila 30 dakika ayır. Burada iyi yazılmış cevaplara ihtiyacın yok. O yüzden cevabı yapay zekaya hazırlatmak yerine kendi kelimelerinle yaz.

İlk soru, alışıp birlikte yaşamayı öğrendiğin, geçmeyen memnuniyetsizlik ne? Büyük bir felaket değil, katlandığın şey. Son bir yılda en çok tekrarladığın üç şikayeti yaz. Her biri için sözlerini değil, davranışlarını izleyen birinin aslında ne istediğin sonucuna varacağını düşün.

Bir sonraki soru daha zor. Hayatınla ilgili hangi gerçeği saygı duyduğun birine itiraf etmekte zorlanırsın? Bunu yüksek sesle cevaplamak zorunda değilsin. Kağıt senin için.

Ardından istemediğin geleceğe bak. Hiçbir şey değişmezse, beş yıl sonra sıradan bir salı günün nasıl? Nerede uyanıyorsun? Nasıl hissediyorsun?

Gece saat 10'da aklında ne var? Pazar gecesi verdiğin sözlerden hayatının sıradan bir gününe geçiyorsun. Ama şunu sorayım. Bu biraz tehlikeli değil mi?

Zaten kaygılı birine, beş yıl sonra her şey berbat. Hayal et dersen. Haklı bir soru. İstemediğin geleceği düşünmek herkes de aynı etkiyi yapmaz.

Kendine karanlık bir film çekmekle durumu net görmek aynı şey değil. Ardından öbür tarafı da yaz. Üç yıl sonra gerçekten istediğin hayatı yaşasan, sıradan bir salı günün nasıl olurdu? Aynı ayrıntıyla.

O hayatın sana zorla değil, doğal gelmesi için kendin hakkında neye inanman gerekirdi? Ben şöyle biriyim cümlesini bu kez bilerek yazıyorsun. Sonra o resmi bugüne bağlayan soru geliyor. Zaten o insan olsaydın bu hafta yapacağın bir şey ne olurdu?

Gün içinde açılıştaki alarma geri dönüyoruz. Bu kez uyanmak için değil, yaptığın şeyi bir anlığına fark etmek için hatırlatıcılar kuruyorsun. Her birinde bir soru var. Saatleri gününe göre seç.

Hayat boyu uygulanacak katı bir program kurmuyoruz. Bir günlük deney bu. Şu soruların birkaçını okuyayım. Şu an yaptığım şeyle neyden kaçıyorum?

Biri son iki saatimi filme alsaydı hayattan ne istediğimi düşünürdü. Önemsizmiş gibi davrandığım en önemli şey ne? Bir de akşam için bugün kendimi en canlı ne zaman hissettim? En sönük ne zaman?

Soruları iyi ama iki saatte bir kendimi sorguya çekersem yorulurum. Bir gün olarak deneyebilirim. Sürekli böyle yaşamak istemem. Mesele de kendini sürekli denetlemek değil.

Otomatik yaptığın şeyi kısa bir an için görmek. Bir başka soru da bugün yaptıklarının hangisini gerçekten istediğin için? Hangisini kimliğini korumak için yaptığın? Akşam bütün gün topladığını birleştiriyorsun.

Neden sıkışıp kaldığına dair sana en doğru gelen şey ne? Sürekli aynı yere dönmene yol açan bir inanç ya da alışkanlık fark ettiysen ona isim ver. Bu kez kendi payına bak. Ama koşullar demişken az önce kiradan söz ettik.

Dışarıdaki engelleri bir anda kişisel bahaneye çevirmeyelim. Çevirmeyelim. Kendine bakmak koşulları yok saymak demek değil. Bu soru senin değiştirebileceğin kısmı arıyor.

Her şeyi senin kontrolündeymiş gibi anlatmıyor. Sonra iki cümle yazıyorsun. Hayatının neye dönüşmesine izin vermeyeceğin ve neyin peşinde olduğun. İkincisinin zamanla değişebileceğini bilerek.

Son adım üç ölçek. Bir yıl, bir ay, yarın. Bir yıl sonra eski kalıbı kırdığını gösteren tek somut şey ne olur? Bir ay sonra bunun mümkün kalması için neyi tamamlamış olmalısın?

Yarın ise olmaya çalıştığın insanın zaten yapacağı iki üç küçük iş. Takvime, saatiyle. Yarın yaparım yerine, yarın dokuzda şunu yaparım.

Şimdi bir soru. Gün bitti, ertesi gün kalktın. Hayatın düzerdi mi? Hayır.

Bir gün sana yön verebilir. Alışkanlık vermez. Aradaki farkı gösteren küçük bir araştırma var. Londra'da yapılan ve 2010'da yayınlanan çalışmada katılımcılar

kendi seçtikleri bir davranışı her gün aynı bağlamda tekrarlıyor. Öğle yemeğinde meyve yemek gibi. Otomatikleşme için modelin hesapladığı ortanca süre 66 gün. Bu herkese iki ay lazım demek değil.

Tahminler 18 ile 254 gün arasında değişiyor. Üst uç, gözlem süresinin ötesine uzanan bir tahmin. Küçük bir çalışma evrensel takvim değil. Ama yönünü bulmakla yeni bir davranışın yerleşmesi arasındaki farkı gösteriyor.

Bir günlük düşünme çalışmasının da garantisi yok. Herkes kendi hikayesinin aynı yerinde değil. Doruk noktasını kitabın başına koymakla hikaye oluşmuyor. O gün bir kapıyı açabilirsin.

Sonra yürümek gerekiyor.

Sonunda bütün bunları tek sayfaya yerleştiriyorsun. Bir oyunun haritası gibi düşün. İstemediğin gelecek, kaybetmek istemediğin şeyleri gösteriyor. İstediğin gelecek yönünü.

Bir yıllık hedef, ana görev. Bir aylık proje, asıl deneyimi kazanacağın bölüm. Günlük işlerde tekrar tekrar yapacağın küçük görevler. Altıncı parça kurallar.

Hedefe ulaşmak için neyi feda etmeyeceksin? Sadece ne yapacağını değil, o hedefin hayatında nerede duracağını da belirliyorsun. Bence en çok atlanan yer bu. Herkes hedefini yazıyor.

Uykumdan ya da birlikte yediğimiz akşam yemeğinden vazgeçmeyeceğim demek daha azakla geliyor. O sınır yazılmayınca hedef her şeyi yiyebiliyor. Ama oyun benzetmesinin de sınırı var. Oyunda puan görünür, kurallar bellidir.

Hayatta bazen bir sürü şeyi doğru yaparsın, yine de sonuç gelmez. Doğru. Bu benzetme bir düzen kurmana yardım edebilir. Sonuç garantisi vermez.

Hatta bazen doğru karar, hedefi ya da oynadığın oyunu değiştirmektir.

Peki bu bölümü kapatan biri, bütün bir günü ayıramayan biri, ne yapsın? Tek bir soru seçmek yeterli bir başlangıç olabilir. Hepsini bir günde yapmak zorunda değilsin. Sen hangisini alırdın?

Biri son iki saatimi filme alsaydı olanı. Çünkü cevap vermek için düşünmen bile gerekmiyor. Sadece bakıyorsun. Ben de sabahın son sorusunu alırdım.

Zaten o insan olsaydın, bu hafta yapacağın bir şey ne olurdu? Bir şeyi de gelecek bölüme bırakalım. Bir düşünceyi ailenden, öğretmeninden ya da bir reklamdan öğrenmiş olabilirsin. Zamanla o kadar tanıdık gelir ki nereden geldiğini unutur, kendi sesinle savunursun.

Savunduğun bir düşüncenin nereden geldiğini en son ne zaman düşündün? Gelecek bölümde oradan devam edeceğiz. Bu düşünce gerçekten senin mi? Bu pazar alarmı kurarken bir soru daha sor.

Olmak istediğin kişi yarın neyi farklı yapardı? Cevabını takvimde küçük bir işe dönüştür. Bölümün kaynakları açıklamada. Dip Akıntısını takip et.

Bir sonraki bölümde birlikte biraz daha derine inelim. Görüşürüz.